Құшағыңнан шыққан бала: сепарация, жасөпірім кезең, ана рефлексиясы
#АтаАнаҮні
Бэлла Қасымқызы
Журналист, екі баланың анасы
Интервьюер: Құралай Жарқымбаева
Журналист, екі баланың анасы
Интервьюер: Құралай Жарқымбаева
Жалпы, ата-аналар үшін баламен қарым-қатынаста ең алаңдататын кезеңдердің бірі — жасөспірім шақ. Өйткені дәл осы уақытта бала күрт өзгереді: өз шекарасын айқындай бастайды, ата-анадан біртіндеп бөлек болуға ұмтылады, гормондық өзгерістер жүреді. Осындай сәтте көп ата-ана абдырап, «баламнан алыстап кетемін бе», «онымен байланысым үзіліп қала ма» деп қорқады. Оның үстіне жасөспірімдік кезең туралы ел ішінде де, кинода да үрей туғызатын бейнелер аз емес. Сондықтан бұл кезең ата-аналарға көбіне алдын ала қорқынышты көрінеді.
Жасөспірімдік кезеңге дейінгі дайындық қандай болады, баланың ертеректегі тәжірибесі үлкен кезеңге қалай әсер етеді, ата-ана өз жолына қалай қарап, нені түсіне алады деген сұрақтар төңірегінде біз Бэлла ханыммен сұхбат жүргіздік. Менің ойымша, бұл кісінің жеке тұлғалық, азаматтық және кәсіби құндылықтары да бала тәрбиесіне қатты әсер еткен секілді. Мен Бэлла ханымды жұмыс бабымен танимын. Ол кісі жобаларының аясында адам автономиясы, тұлғалық еркіндікке көп назар аударады. Ал бұл түсініктер бала үшін өсе келе өте құнды бола бастайды. Сондықтан жасөспірімдік кезең туралы бұл сұхбат мазмұнды да, терең әңгіме болды деп ойлаймыз.
Жасөспірімдік кезеңге дейінгі дайындық қандай болады, баланың ертеректегі тәжірибесі үлкен кезеңге қалай әсер етеді, ата-ана өз жолына қалай қарап, нені түсіне алады деген сұрақтар төңірегінде біз Бэлла ханыммен сұхбат жүргіздік. Менің ойымша, бұл кісінің жеке тұлғалық, азаматтық және кәсіби құндылықтары да бала тәрбиесіне қатты әсер еткен секілді. Мен Бэлла ханымды жұмыс бабымен танимын. Ол кісі жобаларының аясында адам автономиясы, тұлғалық еркіндікке көп назар аударады. Ал бұл түсініктер бала үшін өсе келе өте құнды бола бастайды. Сондықтан жасөспірімдік кезең туралы бұл сұхбат мазмұнды да, терең әңгіме болды деп ойлаймыз.
1. Бастапқы кезең
«Бізді ешкім ата-ана болуға дайындамады. Бала туған соң менің оқитыным ct. kz, vse. kz платформаларындағы ата-аналар форумы, «Мой ребенок» журналы еді. Біздің ата-анамыздың тәрбие әдістемесі қате деген ой болатын, қайдан шыққанын білмеймін оны. Мүмкін осы ресурстардағы контенттен шығар, баланы тастай қылып байлап, бесікке бөлеу дұрыс емес, қол-аяғын бос жіберу керек, емізік бермеу керек, ет-сүт бермеу керек. Баланы қалай тамақтандыру керек, қалай сөйлесу керек, не ойнату керек, бәрінің жауабын солардан іздейтінмін. Сондықтан бұл кезең іздену кезеңі еді. Бұл кезде бойымда өзгерістер басталған еді. Оны алғаш рет жаңа жыл түні сағат он екіде тілек тілеп отырғанда байқадым. Бұрын материалдық дүние тілесем, алғаш рет елімізде, әлемде тыныштық болсын деп тілеппін.
Бір ұлым бар еді, ол екі жасқа толар кезде қызымды дүниеге әкелдім. Байқағаным отбасымыздағы бұл оқиға ұлыма үлкен әсер етті. Ата-ана махаббаты ғана емес, күнделікті режимі, үйдегі ереже өзгерді. «Шулама, ойыншықтарды жинап жүр, қарындасыңа бер». Тыйым көбейді, біреу үшін жауапкершілік те ала бастады. Түсінгенім, адамның болмысына гені, тәрбие ғана емес, қоршаған орта әсер етеді екен. Балам енді өзгелердің, яғни менің және қарындасының, реакциясына қарай бастады. Балабақшаға барғанда қоғамға бейімделу, коммуникация жасауды үйренді, өзінен кіші, әлсіздерге қамқор бола бастады. Бұл 2007−2008 жылдар, «Балапан» телеарнасының енді шыға бастаған кезі еді. Контенті өте жақсы болатын. Ең сүйікті сериалы «Түнгі баққа саяхат» («In the Night Garden» британ телесериалы) еді. Қазір баламның эмпатиясы өте жоғары екенін байқаймын, осы бүлдіршін кезеңде сол қасиет қаланған шығар.
Біздің үйде бір-бірімізге қамқорлық, жылы сезімді тамақ арқылы көбірек білдіреді екенбіз. Алыстағы ата-апасы бізге үнемі құрт-май, таба нан, жеміс-жидек, тәттілер беріп жіберетін. Мен, көңіл-күйім күшті болғанда, мерекеде, балалардың көңіл-күйін көтеру керек болса, ұнатқан тамағын жасаймын.
Балалар есейгенде, бірде сұрадым: «Бала кезде жеген ең-ең дәмді тамақ не еді? Соны пісіріп берейін» — деп. Екеуі де «қызыл каша» деді. Не ол қызыл каша? Қызылша қостым ба, құлпынай қостым ба, мүмкін жасымықтан ботқа жасап бердім бе, бірақ ол қызыл емес сары ғой десем, «жоқ, қызыл каша» дейді. Ештеңе қосылмаған қызыл каша. Ұзақ таба алмадым. Бала кезде жарма, күріш, сұлы, тары ботқасын ғана жасаушы едім. Қайдағы қызыл каша. Сөйтсем, бірде үйде қант бітіп қалып, орнына кисель қосыппын. Кәдімгі манка, жарма ботқасы, бірақ қант орнына шие киселі қосылған. Түсінгенім балаға қымбат дүниеден гөрі, креатив шешімдер ұнайды, әрі есте қалады екен))
Ұлым бір жылдары, 12−13 жасында ғой деймін, дәмді бәліштер пісіре бастады, тіпті менікінен де дәмді болатын. Мақтағаныма қуанып, мен өскенде аспаз болам дейтін. Ішімнен оның аспаз болуын аса қаламасам да, қолдайтынмын. Кейін өзі арманын өзгертті ғой. Армандар демекші, сол 13 жасында футболмен «ауыра» бастады. Гризманның фанаты болды, алғашқы оқыған кітабы да оның биографиясы. Өскенде футболист боламын деді. Сол кезде «Қазақстанда футболист болып күніңді көре алмайсың, басқа маман болуды арманда» дедім. Ол Криштиану Роналду туралы айта бастағанда, «ол миллионнан жалғыз мысал, сен ондай бола алмайсың» деп, бетін қайырып тастадым. Соған әлі өкінемін. Иә, мүмкін мықты футболист болмас па еді, әлде болар ма еді. Бірақ ол шешімді өзіне беруім керек еді. Кейін ұшқыш боламын деді, енді қатемді қайталамаймын деп, сол арманына жету үшін барымды салып жүрмін.
Жалпы бала барлық кезеңнен өзі өтуі керек: әлемнің оның құшағына сыйып кететініне сену, «Аяз атаға» хат жазу, өзінің ең ақылды, ең батыл бала екенін білу, өмір ол ойлағандай бола бермейтінін түсіну. Барлық кезеңнің өз орны, пайдасы бар. Бірден рационалды реалист тәрбиелеу балаға қиянат шығар. Себебі қиялдаудың да пайдасы бар. Кейде ауыр жағдайлар, келеңсіз оқиғалардан осындай қиял, тәтті естеліктер алып шығады екен.
Бала есейгенде, ата-ана қамқорлық, өбектеуден гөрі енді балаға сену, сенім беру, қолдауға көшуі керек сияқты. Меніңше, балалар онсыз да өмірден сүрініп, қателесіп сабақ алады. Тек әрқашан түсінетін, қандай қиын жағдайда да қолдау білдіре алатын, тыңдай алатын адамы болуы керек. Қазір қарым-қатынасымызды ұстап тұрған да осы бір-бірімізге сенім шығар».
«Бізді ешкім ата-ана болуға дайындамады. Бала туған соң менің оқитыным ct. kz, vse. kz платформаларындағы ата-аналар форумы, «Мой ребенок» журналы еді. Біздің ата-анамыздың тәрбие әдістемесі қате деген ой болатын, қайдан шыққанын білмеймін оны. Мүмкін осы ресурстардағы контенттен шығар, баланы тастай қылып байлап, бесікке бөлеу дұрыс емес, қол-аяғын бос жіберу керек, емізік бермеу керек, ет-сүт бермеу керек. Баланы қалай тамақтандыру керек, қалай сөйлесу керек, не ойнату керек, бәрінің жауабын солардан іздейтінмін. Сондықтан бұл кезең іздену кезеңі еді. Бұл кезде бойымда өзгерістер басталған еді. Оны алғаш рет жаңа жыл түні сағат он екіде тілек тілеп отырғанда байқадым. Бұрын материалдық дүние тілесем, алғаш рет елімізде, әлемде тыныштық болсын деп тілеппін.
Бір ұлым бар еді, ол екі жасқа толар кезде қызымды дүниеге әкелдім. Байқағаным отбасымыздағы бұл оқиға ұлыма үлкен әсер етті. Ата-ана махаббаты ғана емес, күнделікті режимі, үйдегі ереже өзгерді. «Шулама, ойыншықтарды жинап жүр, қарындасыңа бер». Тыйым көбейді, біреу үшін жауапкершілік те ала бастады. Түсінгенім, адамның болмысына гені, тәрбие ғана емес, қоршаған орта әсер етеді екен. Балам енді өзгелердің, яғни менің және қарындасының, реакциясына қарай бастады. Балабақшаға барғанда қоғамға бейімделу, коммуникация жасауды үйренді, өзінен кіші, әлсіздерге қамқор бола бастады. Бұл 2007−2008 жылдар, «Балапан» телеарнасының енді шыға бастаған кезі еді. Контенті өте жақсы болатын. Ең сүйікті сериалы «Түнгі баққа саяхат» («In the Night Garden» британ телесериалы) еді. Қазір баламның эмпатиясы өте жоғары екенін байқаймын, осы бүлдіршін кезеңде сол қасиет қаланған шығар.
Біздің үйде бір-бірімізге қамқорлық, жылы сезімді тамақ арқылы көбірек білдіреді екенбіз. Алыстағы ата-апасы бізге үнемі құрт-май, таба нан, жеміс-жидек, тәттілер беріп жіберетін. Мен, көңіл-күйім күшті болғанда, мерекеде, балалардың көңіл-күйін көтеру керек болса, ұнатқан тамағын жасаймын.
Балалар есейгенде, бірде сұрадым: «Бала кезде жеген ең-ең дәмді тамақ не еді? Соны пісіріп берейін» — деп. Екеуі де «қызыл каша» деді. Не ол қызыл каша? Қызылша қостым ба, құлпынай қостым ба, мүмкін жасымықтан ботқа жасап бердім бе, бірақ ол қызыл емес сары ғой десем, «жоқ, қызыл каша» дейді. Ештеңе қосылмаған қызыл каша. Ұзақ таба алмадым. Бала кезде жарма, күріш, сұлы, тары ботқасын ғана жасаушы едім. Қайдағы қызыл каша. Сөйтсем, бірде үйде қант бітіп қалып, орнына кисель қосыппын. Кәдімгі манка, жарма ботқасы, бірақ қант орнына шие киселі қосылған. Түсінгенім балаға қымбат дүниеден гөрі, креатив шешімдер ұнайды, әрі есте қалады екен))
Ұлым бір жылдары, 12−13 жасында ғой деймін, дәмді бәліштер пісіре бастады, тіпті менікінен де дәмді болатын. Мақтағаныма қуанып, мен өскенде аспаз болам дейтін. Ішімнен оның аспаз болуын аса қаламасам да, қолдайтынмын. Кейін өзі арманын өзгертті ғой. Армандар демекші, сол 13 жасында футболмен «ауыра» бастады. Гризманның фанаты болды, алғашқы оқыған кітабы да оның биографиясы. Өскенде футболист боламын деді. Сол кезде «Қазақстанда футболист болып күніңді көре алмайсың, басқа маман болуды арманда» дедім. Ол Криштиану Роналду туралы айта бастағанда, «ол миллионнан жалғыз мысал, сен ондай бола алмайсың» деп, бетін қайырып тастадым. Соған әлі өкінемін. Иә, мүмкін мықты футболист болмас па еді, әлде болар ма еді. Бірақ ол шешімді өзіне беруім керек еді. Кейін ұшқыш боламын деді, енді қатемді қайталамаймын деп, сол арманына жету үшін барымды салып жүрмін.
Жалпы бала барлық кезеңнен өзі өтуі керек: әлемнің оның құшағына сыйып кететініне сену, «Аяз атаға» хат жазу, өзінің ең ақылды, ең батыл бала екенін білу, өмір ол ойлағандай бола бермейтінін түсіну. Барлық кезеңнің өз орны, пайдасы бар. Бірден рационалды реалист тәрбиелеу балаға қиянат шығар. Себебі қиялдаудың да пайдасы бар. Кейде ауыр жағдайлар, келеңсіз оқиғалардан осындай қиял, тәтті естеліктер алып шығады екен.
Бала есейгенде, ата-ана қамқорлық, өбектеуден гөрі енді балаға сену, сенім беру, қолдауға көшуі керек сияқты. Меніңше, балалар онсыз да өмірден сүрініп, қателесіп сабақ алады. Тек әрқашан түсінетін, қандай қиын жағдайда да қолдау білдіре алатын, тыңдай алатын адамы болуы керек. Қазір қарым-қатынасымызды ұстап тұрған да осы бір-бірімізге сенім шығар».
2. Жасөспірімдікке өту: өзгерістің басталған сәті
«Балама енді мен қамқор емес, оның маған қамқор бола алатынын көргенде, ерекше елжіредім. Оның есейгенін түсіндім. Білмеймін, мүмкін тым ерте есейді ме. Біздің отбасымызда бір қиын кезең болған еді. Мен жұмыстан шығып қалдым, бұрынғыдай көп қаражат жоқ. Әр тиын-тебенді үнемдеймін. Бірақ сонда да баламның көңілін көтергім келетін. Бірде «не қалайсың, қандай тамақ істеп берейін?» дедім. Ол болса, «мен сұлы ботқасын жақсы көремін ғой» деді. Шындап келгенде бала сұлы ботқасын қалап сұрай ма, үйде барын біледі, әрі мені әуре болмасын, қиналмасын дегені ғой деп бір жылап, бір риза болған едім. Кейде ойлаймын, ата-аналар балаларын осылай ерте есейтіп ала ма екен деп.
Кейін жасөспірім кризисі келді, бала қатая бастайды. Бірақ бұл норма. Мен сондай ақкөңіл, сондай кішпейіл балам өзгеріп барады деп алаңдадым. Бастапқыда өзін қабылдамауды шығарды. Өзінің түр-тұлғасы, дауысы ұнамайтын. Бұрын екеуіміздің ортақ дүниеміз көп еді: бір шоколадты ұнатамыз, бір музыканы тыңдаймыз, сүйікті киномыз да бір. Кейін ұнатқан нәрселерін ұнатпайтынды шығарды. Кез келген мәселеге маған қарсы көзқарасты ұстанатын. Менің сүйкімді «қошақанымның» мұндай бунты, әрине шошытты. Кез келген сәтте құшағыма басып, жұлмалап сүйе алатынмын. Бірақ бір күні құшақтауыма рұқсат бермеді. Бұл өте ауыр тиді, шынымды айтсам сол кезде жылап та алдым көрсетпей. Кейін психолог маман қайта бұл дұрыс екенін, сепарация болып жатқанын түсіндірді. Тек содан кейін мәселе менде де, баламда да емес екенін білген соң барлығы еркін, табиғи өтті. Қазір баламның жеке шекарасын сақтаймын, оның өз алдына жеке тұлға екенін толық мойындаймын, ақыл сұрайтын көмекшім, сырласыма айналды. Жасөспірім кезеңі сондай қорқынышты дүние емес екен. Осы кезде мамандардың кеңесі, көмегі өте қажет. Балаға ғана емес, ата-анаға да. Осы мәселемен психологқа жүгінудің еш әбестігі жоқ».
«Балама енді мен қамқор емес, оның маған қамқор бола алатынын көргенде, ерекше елжіредім. Оның есейгенін түсіндім. Білмеймін, мүмкін тым ерте есейді ме. Біздің отбасымызда бір қиын кезең болған еді. Мен жұмыстан шығып қалдым, бұрынғыдай көп қаражат жоқ. Әр тиын-тебенді үнемдеймін. Бірақ сонда да баламның көңілін көтергім келетін. Бірде «не қалайсың, қандай тамақ істеп берейін?» дедім. Ол болса, «мен сұлы ботқасын жақсы көремін ғой» деді. Шындап келгенде бала сұлы ботқасын қалап сұрай ма, үйде барын біледі, әрі мені әуре болмасын, қиналмасын дегені ғой деп бір жылап, бір риза болған едім. Кейде ойлаймын, ата-аналар балаларын осылай ерте есейтіп ала ма екен деп.
Кейін жасөспірім кризисі келді, бала қатая бастайды. Бірақ бұл норма. Мен сондай ақкөңіл, сондай кішпейіл балам өзгеріп барады деп алаңдадым. Бастапқыда өзін қабылдамауды шығарды. Өзінің түр-тұлғасы, дауысы ұнамайтын. Бұрын екеуіміздің ортақ дүниеміз көп еді: бір шоколадты ұнатамыз, бір музыканы тыңдаймыз, сүйікті киномыз да бір. Кейін ұнатқан нәрселерін ұнатпайтынды шығарды. Кез келген мәселеге маған қарсы көзқарасты ұстанатын. Менің сүйкімді «қошақанымның» мұндай бунты, әрине шошытты. Кез келген сәтте құшағыма басып, жұлмалап сүйе алатынмын. Бірақ бір күні құшақтауыма рұқсат бермеді. Бұл өте ауыр тиді, шынымды айтсам сол кезде жылап та алдым көрсетпей. Кейін психолог маман қайта бұл дұрыс екенін, сепарация болып жатқанын түсіндірді. Тек содан кейін мәселе менде де, баламда да емес екенін білген соң барлығы еркін, табиғи өтті. Қазір баламның жеке шекарасын сақтаймын, оның өз алдына жеке тұлға екенін толық мойындаймын, ақыл сұрайтын көмекшім, сырласыма айналды. Жасөспірім кезеңі сондай қорқынышты дүние емес екен. Осы кезде мамандардың кеңесі, көмегі өте қажет. Балаға ғана емес, ата-анаға да. Осы мәселемен психологқа жүгінудің еш әбестігі жоқ».
3. Бөлектену туралы: байланысты үзбей, жібере білу
«Толықтай сепарация баламның оқуға кеткен кезіне дәл түсті. Шынымды айтсам, балам оқуға кеткенде (басқа қалаға), үйге келгім келмеді. Оның заттарын көріп қатты сағынатынмын. Оның шалған қоңырауына, хабарламаларына тәуелді едім. Сонда балама тым қатты байланғанымды сезіндім. Сепарация баладан гөрі маған қиын түскен екен. Үй қаңырап, өмір қызықсыз болып қалғандай болды. Бұрын кейде шаршап келгенде, сөйлесу, тамақ істеу, бірге үй жинау жұмыс сияқты көрінетін. Қазір қарасам, бұл адамдарды жақындастыратын ритуал екен. Әсіресе, бірге әңгімелесіп отырып, шай ішу өте маңызды. Балам кеткен соң тамақ пісіру сиреді, бірлесіп әңгіме-дүкен құратын шай ішу де азайды. Сөйтіп қызыммен арамыз суып бара жатқанын байқап қалдым. Жалпы ата-ана сепарацияға дайын болуы керек, балалар есейгенде өзіне көңіл бөлгені, сүйікті ісімен айналысуы маңызды».
«Толықтай сепарация баламның оқуға кеткен кезіне дәл түсті. Шынымды айтсам, балам оқуға кеткенде (басқа қалаға), үйге келгім келмеді. Оның заттарын көріп қатты сағынатынмын. Оның шалған қоңырауына, хабарламаларына тәуелді едім. Сонда балама тым қатты байланғанымды сезіндім. Сепарация баладан гөрі маған қиын түскен екен. Үй қаңырап, өмір қызықсыз болып қалғандай болды. Бұрын кейде шаршап келгенде, сөйлесу, тамақ істеу, бірге үй жинау жұмыс сияқты көрінетін. Қазір қарасам, бұл адамдарды жақындастыратын ритуал екен. Әсіресе, бірге әңгімелесіп отырып, шай ішу өте маңызды. Балам кеткен соң тамақ пісіру сиреді, бірлесіп әңгіме-дүкен құратын шай ішу де азайды. Сөйтіп қызыммен арамыз суып бара жатқанын байқап қалдым. Жалпы ата-ана сепарацияға дайын болуы керек, балалар есейгенде өзіне көңіл бөлгені, сүйікті ісімен айналысуы маңызды».
4. Дағдарыс кезеңіндегі сенім мен жақындық
«Жасөспірім кезеңде ата-ана мен бала арасында қиындық тудыратын — махаббат дер едім. Дәлірек айтқанда, махаббат туралы түсінігі. Махаббат дегеніміз гипер қамқорлық, меншіктеу сезімі емес, еркіндікке, өз ойын қалыптастыруға, шешім қабылдауға мүмкіндік беру. Ешбір ата-ана баласының жаман болғанын қаламайды. Бірақ балаға қателесуге де мүмкіндік беру керек. Ол сіздің махаббатыңызға дәл сіз сияқты, сіз күткендей жауап бермеуі де мүмкін. Оған да қақылы. Меніңше махаббат деген осы сияқты. Тым әсіре қамқорлық, меншіктеу, өбектеу, оның сіз қаламайтын жағын, көзқарасын қабылдамау сенімді де, махаббатты да өлтіретін сияқты. Оның сәтсіздігін табаламай, керісінше өмірде осындай жағдайлар кездесіп тұратынын айту, кейде жай ғана үнсіз түсініп тыңдау, қолдау өте маңызды. Қазір сырлас деңгейіне өттік. Өмірде болып жатқан түрлі оқиғаларды мен де айтып, бөлісіп тұрамын. Оның да кеңесіне құлақ түремін. Қысқасы жақсы ана болуды мен де әлі үйреніп жүрмін».
«Жасөспірім кезеңде ата-ана мен бала арасында қиындық тудыратын — махаббат дер едім. Дәлірек айтқанда, махаббат туралы түсінігі. Махаббат дегеніміз гипер қамқорлық, меншіктеу сезімі емес, еркіндікке, өз ойын қалыптастыруға, шешім қабылдауға мүмкіндік беру. Ешбір ата-ана баласының жаман болғанын қаламайды. Бірақ балаға қателесуге де мүмкіндік беру керек. Ол сіздің махаббатыңызға дәл сіз сияқты, сіз күткендей жауап бермеуі де мүмкін. Оған да қақылы. Меніңше махаббат деген осы сияқты. Тым әсіре қамқорлық, меншіктеу, өбектеу, оның сіз қаламайтын жағын, көзқарасын қабылдамау сенімді де, махаббатты да өлтіретін сияқты. Оның сәтсіздігін табаламай, керісінше өмірде осындай жағдайлар кездесіп тұратынын айту, кейде жай ғана үнсіз түсініп тыңдау, қолдау өте маңызды. Қазір сырлас деңгейіне өттік. Өмірде болып жатқан түрлі оқиғаларды мен де айтып, бөлісіп тұрамын. Оның да кеңесіне құлақ түремін. Қысқасы жақсы ана болуды мен де әлі үйреніп жүрмін».
Редакция пікірі:
Осы тақырып аясында әлеуметтік және эмоциялық даму туралы айтып өтсек. Егер баламен кішкентай кезінен бастап сезімтал, құрметке негізделген қарым-қатынас құра алсақ, оның әлеуметтік және эмоциялық дағдыларының дамуына көңіл бөлсек, бұл оған жасөспірімдік кезеңнен жеңілірек өтуге және ата-ана мен бала арасындағы байланысты сақтауға көмектеседі. Бірақ біз мұнда жалған үміт тудырғымыз келмейді. Яғни, балаға осы дағдыларды дамытсаңыз, жасөспірімдік кезең міндетті түрде тыныш, ыңғайлы, еш қарсылықсыз өтеді деп айтпаймыз. Себебі бұл кезеңдегі өзгеріс те, қарсылық та, өз болмысын іздеу де — баланың өсуіндегі табиғи үдеріс. Бала бұл шақты міндетті түрде бізге ыңғайлы етіп өткізуге тиіс емес.
Дегенмен, ата-ана ретінде өзіңіз осы кезеңге дайындала аласыз. Сонымен қатар балаңызға да бұл үдерістен жеңілірек өтуге сүйеніш бола аласыз. Осындай дайындықта әлеуметтік және эмоциялық даму маңызды рөл атқарады.
Дегенмен, ата-ана ретінде өзіңіз осы кезеңге дайындала аласыз. Сонымен қатар балаңызға да бұл үдерістен жеңілірек өтуге сүйеніш бола аласыз. Осындай дайындықта әлеуметтік және эмоциялық даму маңызды рөл атқарады.
Осындай тақырыптар сізге жақын болса,
Bridges and Feelings жобасында біз ата-аналарға күнделікті өмірдегі қарапайым жағдайларда баланың эмоциясы мен дағдылары қалай қалыптасатынын байқап, түсінуге көмектесеміз.
© 2025 ТОО «Kinspire» | проект Bridges and Feelings. Все материалы защищены законодательством РК.
